Dünya kilisesi · 12 Kasım 2026
Mardin'deki Antik Hıristiyan Kiliselerinin Tarihi ve Mimarisi
Türkiye'nin Mardin şehrinde bulunan antik Hıristiyan kiliselerinin tarihi ve yapıları, bölgenin dini ve kültürel mirasını yansıtmaktadır. Şehrin adı, Süryanice dilinde "sur" anlamına gelen "Merdin" sözcüğünden türemiştir. Mardin, surların tepesinde yer alan bir kale ve onun altında yamaç boyunca uzanan taş yapılardan oluşan bir yerleşim alanıdır.
Bölgenin antik dönemde birçok imparatorluk ve ordu tarafından yönetildiği belirtilmektedir. Özellikle Asur İmparatorluğu döneminde Aramca dili yaygınlaşmış ve bölge halkının çoğu Asurlu olup Aramca konuşmuştur. Mesih'in öğretilerinin kabul edilmesinden sonra, Urfada geliştirilen Süryanice dili, yirmi iki ünsüz harfle yazılmış ve dünya çapında yayılmıştır. Batıdaki Suriye Ortodoks Kilisesi ve doğudaki Doğu Asur Kilisesi bu dili kullanmış ve İpek Yolu aracılığıyla Tang Hanedanı Çin'ine kadar ulaşmıştır.
Misyoner faaliyetlerin ilerlemesiyle birlikte teolojik farklılıklar ve etnik çeşitlilik nedeniyle kiliseler bölünmüştür. Doğuda Keldani Kilisesi oluşturulurken, batıda Suriye Ortodoks Kilisesi, Suriye Katolik Kilisesi ve Suriye Protestan Kilisesi olmak üzere üç ayrı kilise meydana gelmiştir.
Mardin'de en çok ibadetçiye sahip kilise, Suriye Ortodoks Kilisesi'ne ait Mor Behnam Kilisesi'dir. Yerel halkta "Kırk Şehit Kilisesi" olarak bilinir ve kapıları her zaman açık tutulur. Süryanice kaynaklara göre, kilise dördüncü yüzyılda kurulmuş ve giriş kapısı bin yedi yüz doksan yedi yılında yapılmıştır. Mor Behnam adı, Pers İmparatorluğu döneminin dördüncü yüzyılında Asur Kralı Sennakerip'in iki çocuğundan gelmektedir. Kız kardeşi Saro ciddi bir cilt hastalığına sahipken, Mor Matai'nin yanına götürüldüğünde iyileştirilmiştir. Bu olaydan sonra kardeş Behnam ve Saro Mesihçi inanca geçmiştir. Putperest baba, çocuklarının inanca geçmesine karşı çıkarak onları askerler tarafından öldürtmüştür. Onlarla birlikte olan kırk köle de şehit olmuştur. Behnam'ın kafatası kilise dua odasında saklanmaktadır.
Dördüncü yüzyıldan kalma Deyrulzafaran Manastırı, Mor Hananya olarak da bilinir. İbadet odasının içinde çeşitli yerlerde Süryanice yazılar oyulmuştur. Bölgedeki misyoner faaliyetlerin Türkiye topraklarında en eski olduğu belirtilmektedir. Eski ibadet binası yıkılarak yeni bir yapı yaklaşık yüz metre uzağa inşa edilmiştir. Manastırın eski binasının bulunduğu alanda bir mezarlık yer almakta ve burada antik Süryanice konuşan bir köy halkı yaşamaktadır.